Czym są zabezpieczenia ppoż. w budownictwie i jaką pełnią rolę?

Najważniejsze informacje w skrócie

• Zabezpieczenia ppoż. w budownictwie dzielą się na bierne (konstrukcyjne, np. ściany, stropy, drzwi i bramy przeciwpożarowe, kurtyny dymowe) oraz czynne (instalacyjne, np. system sygnalizacji pożaru, tryskacze, oddymianie, hydranty).
• Ich stosowanie reguluje przede wszystkim ustawa z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej oraz rozporządzenia wykonawcze – m.in. rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, oraz rozporządzenie MSWiA z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.
• Budynki dzieli się na klasy odporności pożarowej A–E oraz kategorie zagrożenia ludzi ZL I–ZL V, co decyduje o wymaganym zakresie zabezpieczeń.
• Drzwi i bramy przeciwpożarowe ocenia się w klasach odporności ogniowej (np. EI30–EI120, E90–EW120), zgodnie z normami PN-EN 13501-2 i PN-EN 1634-1.
• Za wyposażenie obiektu w zabezpieczenia ppoż. i utrzymanie ich w sprawności odpowiada właściciel lub zarządca budynku (art. 4 ustawy o ochronie przeciwpożarowej).
• Rolą zabezpieczeń ppoż. jest przede wszystkim ochrona życia i zdrowia ludzi, ograniczenie strat materialnych oraz wydłużenie czasu na bezpieczną ewakuację i skuteczną akcję ratowniczą.

Pożar w budynku to jedno z najpoważniejszych zagrożeń, z jakimi może się zmierzyć zarówno inwestor, jak i użytkownik obiektu – w ciągu kilku minut potrafi doprowadzić do nieodwracalnych strat, a przede wszystkim zagrozić zdrowiu i życiu ludzi. Dlatego już na etapie projektowania i realizacji inwestycji budowlanej trzeba przewidzieć odpowiednie rozwiązania ppoż dla budownictwa, które ograniczą ryzyko powstania pożaru, spowolnią jego rozprzestrzenianie się i zapewnią czas potrzebny na ewakuację oraz podjęcie działań ratowniczych. W tym artykule wyjaśniamy, czym dokładnie są zabezpieczenia przeciwpożarowe, jak dzielą się na poszczególne grupy, jakie przepisy je regulują oraz jaką realną rolę pełnią w bezpieczeństwie budynków.

Jakie rozwiązania ppoż dla budownictwa są stosowane?

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, przez urządzenia przeciwpożarowe rozumie się stałe lub półstałe urządzenia, uruchamiane ręcznie lub samoczynnie, które służą do zapobiegania powstaniu pożaru, jego wykrywania, zwalczania lub ograniczania skutków. W praktyce rozwiązania ppoż dla budownictwa to jednak znacznie szersze pojęcie, obejmujące nie tylko instalacje i urządzenia techniczne, ale też same elementy konstrukcyjne budynku oraz przyjęte rozwiązania architektoniczne, których zadaniem jest utrudnienie rozwoju pożaru. Tak rozumiana ochrona przeciwpożarowa towarzyszy budynkowi od momentu powstania projektu, przez wykonawstwo, aż po cały okres eksploatacji obiektu.

W praktyce inżynierskiej wszystkie zabezpieczenia przeciwpożarowe dzieli się na dwie zasadnicze grupy: bierne (pasywne) i czynne (aktywne). Obie kategorie działają w innym momencie rozwoju pożaru i w inny sposób, a w prawidłowo zaprojektowanym budynku muszą ze sobą współdziałać. Zabezpieczenia bierne to elementy konstrukcyjne i materiałowe, które nie wymagają zasilania ani uruchomienia. Zamiast tego działają dzięki swoim właściwościom fizycznym, takim jak odporność ogniowa. Zabezpieczenia czynne to z kolei instalacje i urządzenia, które muszą zostać uruchomione, automatycznie lub ręcznie, żeby zadziałać, i które wymagają zasilania elektrycznego lub odpowiedniego medium gaśniczego.

Podstawy prawne ochrony przeciwpożarowej w budownictwie

Stosowanie zabezpieczeń przeciwpożarowych w Polsce jest obowiązkiem wynikającym z przepisów prawa. Najważniejsze akty prawne w tym zakresie to:

• Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (Dz.U. 1991 nr 81 poz. 351 z późn. zm.) – określa ogólne zasady ochrony przeciwpożarowej oraz obowiązki właścicieli, zarządców i użytkowników obiektów.
• Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane – wymaga, aby obiekt budowlany był zaprojektowany i wykonany w sposób zapewniający bezpieczeństwo pożarowe.
• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie – w dziale VI szczegółowo określa wymagania dotyczące bezpieczeństwa pożarowego, m.in. klasy odporności pożarowej budynków, wymiary dróg ewakuacyjnych i zasady wydzielania stref pożarowych.
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów – reguluje sposoby i warunki ochrony przeciwpożarowej w trakcie eksploatacji obiektu, w tym zasady stosowania i konserwacji urządzeń przeciwpożarowych.
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 lipca 2009 r. w sprawie przeciwpożarowego zaopatrzenia w wodę oraz dróg pożarowych – określa wymagania dotyczące zaopatrzenia w wodę do celów gaśniczych oraz dojazdów dla jednostek straży pożarnej.

Uzupełnieniem przepisów krajowych są normy zharmonizowane z systemem europejskim, przede wszystkim seria PN-EN 13501 (klasyfikacja ogniowa wyrobów budowlanych i elementów budynków) oraz normy dotyczące poszczególnych urządzeń, np. PN-EN 1634-1 dla drzwi i bram przeciwpożarowych czy PN-EN 12845 dla instalacji tryskaczowych.

Klasyfikacja budynków – klasy odporności pożarowej i kategorie zagrożenia ludzi

Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych ustanawia pięć klas odporności pożarowej budynków lub ich części, oznaczanych literami od „A” (wymagania najwyższe) do „E” (wymagania najniższe). Klasę tę przypisuje się budynkowi lub wydzielonej strefie pożarowej, a decyduje ona o tym, jaką odporność ogniową muszą mieć poszczególne elementy konstrukcji – ściany, stropy, konstrukcja nośna czy oddzielenia przeciwpożarowe. Odporność ogniową elementów budynku wyraża się trzema podstawowymi parametrami:

• R – nośność ogniowa, czyli czas (w minutach), przez jaki element zachowuje zdolność do przenoszenia obciążeń,
• E – szczelność ogniowa, czyli czas, przez jaki element nie przepuszcza płomieni i gorących gazów,
• I – izolacyjność ogniowa, czyli czas, przez jaki temperatura po nieogrzewanej stronie elementu nie przekracza dopuszczalnych wartości.

Równolegle do klas odporności pożarowej budynku stosuje się podział na kategorie zagrożenia ludzi, oznaczane jako ZL I–ZL V. Kategorie te określają poziom ryzyka dla osób przebywających w obiekcie, w zależności od jego przeznaczenia:

• ZL I – budynki, w których jednocześnie może przebywać ponad 50 osób niebędących ich stałymi użytkownikami (np. centra handlowe, kina, teatry),
• ZL II – obiekty przeznaczone głównie dla osób o ograniczonej zdolności poruszania się (szpitale, żłobki, przedszkola, domy opieki),
• ZL III – pozostałe budynki użyteczności publicznej, niezakwalifikowane do ZL I i ZL II (biura, urzędy, banki, mniejsze sklepy),
• ZL IV – budynki mieszkalne, jedno- i wielorodzinne,
• ZL V – budynki zamieszkania zbiorowego (hotele, pensjonaty, akademiki, koszary).

Osobno wyróżnia się budynki produkcyjne i magazynowe (kategoria PM) oraz inwentarskie (IN), dla których wymagania dotyczące odporności pożarowej ustala się m.in. na podstawie gęstości obciążenia ogniowego. Każdy budynek lub jego wydzieloną część, stanowiącą odrębną strefę pożarową, przypisuje się do jednej lub kilku z powyższych kategorii – np. blok mieszkalny z lokalem usługowym na parterze łączy strefę ZL III (usługi) i ZL IV (mieszkania), z których każda musi spełniać właściwe dla siebie wymagania.

Bierne zabezpieczenia przeciwpożarowe – jakie elementy obejmują?

Bierna ochrona przeciwpożarowa to fundament bezpieczeństwa budynku – jest wbudowywana w konstrukcję obiektu już na etapie projektu i, w przeciwieństwie do zabezpieczeń czynnych, nie wymaga zasilania ani uruchamiania. Jej zadaniem jest podzielenie budynku na strefy pożarowe o ograniczonym ryzyku oraz spowolnienie rozprzestrzeniania się ognia i dymu na tyle, by umożliwić bezpieczną ewakuację ludzi i dojazd straży pożarnej. Do najważniejszych elementów biernej ochrony przeciwpożarowej należą:

• Oddzielenia przeciwpożarowe – ściany i stropy o określonej klasie odporności ogniowej, wydzielające poszczególne strefy pożarowe w budynku,
• Drzwi i bramy przeciwpożarowe – zamknięcia otworów w ścianach oddzielenia przeciwpożarowego, oceniane w klasach odporności ogniowej od EI30 do EI120 oraz od E90 do EW120, zgodnie z normami PN-EN 1634-1 i PN-EN 13501-2; w obiektach przemysłowych, magazynowych i logistycznych najczęściej stosuje się bramy rolowane, przesuwne, opuszczane lub rozwierane wielkogabarytowe,
• Kurtyny dymowe i przeciwpożarowe – elastyczne lub panelowe zasłony, które sprawdzają się tam, gdzie nie da się zamontować stałej przegrody, np. w otwartych przestrzeniach magazynowych czy przy dużych przeszkleniach,
• Zabezpieczenia przejść instalacyjnych – uszczelnienia wokół rur, kabli i kanałów wentylacyjnych przechodzących przez ściany oddzielenia przeciwpożarowego (opaski i masy pęczniejące, płyty ogniochronne),
• Powłoki i materiały ognioochronne – natryski i farby pęczniejące zabezpieczające konstrukcje stalowe i drewniane, zwiększające ich odporność ogniową,
• Drogi ewakuacyjne – odpowiednio wydzielone i oznakowane klatki schodowe, korytarze oraz przedsionki przeciwpożarowe, które muszą pozostać wolne od zadymienia przez czas potrzebny na opuszczenie budynku.

Czynne (aktywne) zabezpieczenia przeciwpożarowe – jak działają?

W odróżnieniu od zabezpieczeń biernych, czynna ochrona przeciwpożarowa opiera się na urządzeniach, które muszą wykryć zagrożenie i zareagować – automatycznie albo po interwencji człowieka. Do podstawowych systemów czynnej ochrony przeciwpożarowej należą:

• System Sygnalizacji Pożarowej (SSP) – złożony z Systemu Alarmowania Pożarowego (SAP), który wykrywa pożar w jego wczesnej fazie za pomocą czujek i ręcznych ostrzegaczy pożarowych, oraz Dźwiękowego Systemu Ostrzegawczego (DSO), który po otrzymaniu sygnału z centrali informuje osoby przebywające w budynku o konieczności ewakuacji,
• Stałe urządzenia gaśnicze (SUG) – instalacje tryskaczowe i zraszaczowe uruchamiane samoczynnie pod wpływem wysokiej temperatury, systemy mgły wodnej oraz instalacje gaszące gazem, stosowane m.in. w serwerowniach czy archiwach, gdzie woda mogłaby zniszczyć chronione mienie,
• Systemy oddymiania – grawitacyjne lub mechaniczne instalacje, które odprowadzają dym i gorące gazy pożarowe z budynku, poprawiając widoczność na drogach ewakuacyjnych i ograniczając temperaturę, co ułatwia zarówno ewakuację, jak i działania straży pożarnej,
• Hydranty wewnętrzne i zewnętrzne oraz gaśnice – podstawowy, najczęściej ręcznie obsługiwany sprzęt gaśniczy, obowiązkowy niemal w każdym budynku użyteczności publicznej i przemysłowym,
• Oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne – zasilane niezależnie od sieci energetycznej oświetlenie oznaczające kierunek ewakuacji, zgodne z wymaganiami normy PN-EN 1838.

Skuteczna ochrona przeciwpożarowa powstaje wtedy, gdy poszczególne systemy czynne i bierne współdziałają ze sobą. Przykładowo, sygnał z SSP może automatycznie uruchomić oddymianie, zamknąć bramy i drzwi przeciwpożarowe oraz przełączyć windy w tryb pożarowy, ograniczając rozprzestrzenianie się ognia niemal w tym samym momencie, w którym wykryto zagrożenie.

Zabezpieczenia ppoż. w obiektach przemysłowych, magazynowych i logistycznych

W halach produkcyjnych, magazynach wysokiego składowania i centrach logistycznych ryzyko pożarowe jest zwykle wyższe niż w typowych budynkach użyteczności publicznej. Decyduje o tym duża gęstość obciążenia ogniowego (ilość materiałów palnych przypadająca na metr kwadratowy powierzchni), obecność procesów technologicznych oraz rozległe, otwarte przestrzenie, w których ogień i dym mogą rozprzestrzeniać się wyjątkowo szybko. Obiekty tego typu klasyfikuje się jako budynki produkcyjno-magazynowe (kategoria PM), dla których wymaganą klasę odporności pożarowej ustala się m.in. na podstawie gęstości obciążenia ogniowego oraz wysokości i liczby kondygnacji.

W praktyce oznacza to konieczność precyzyjnego wydzielenia stref pożarowych za pomocą ścian i stropów o odpowiedniej klasie odporności ogniowej, a w miejscach, gdzie strefy te przecinają otwory transportowe, bramy wjazdowe czy linie przenośników wymagane jest zastosowanie certyfikowanych bram przeciwpożarowych oraz kurtyn dymowych. Dodatkowym wyzwaniem są przejścia linii transportowych przez oddzielenia przeciwpożarowe. Tego typu otwory wymagają zamknięć zintegrowanych z automatyką przenośników, które w razie alarmu zamykają się samoczynnie, nie zaburzając przy tym w niekontrolowany sposób ciągłości procesu produkcyjnego. Przykładowo w jednokondygnacyjnych budynkach produkcyjno-magazynowych o gęstości obciążenia ogniowego przekraczającej 500 MJ/m² przepisy dopuszczają zastosowanie najniższej, piątej klasy odporności pożarowej „E”, pod warunkiem wykonania wszystkich elementów budynku jako nierozprzestrzeniających ognia oraz zamontowania samoczynnych urządzeń oddymiających w strefach pożarowych większych niż 1000 m². To dobry przykład na to, jak czynne systemy oddymiania mogą realnie wpływać na wymagania konstrukcyjne stawiane budynkowi.

Jaką rolę pełnią zabezpieczenia ppoż. w budownictwie?

Rola zabezpieczeń przeciwpożarowych w budownictwie wykracza daleko poza formalne spełnienie wymogów prawa. Przede wszystkim chodzi o ochronę życia i zdrowia ludzi. Odpowiednio zaprojektowane strefy pożarowe, drogi ewakuacyjne oraz systemy wykrywania i ostrzegania dają użytkownikom budynku realny czas na opuszczenie zagrożonej strefy, zanim warunki staną się krytyczne. Drugim zadaniem jest ograniczenie strat materialnych. Im szybciej pożar zostanie wykryty i ograniczony do jednej strefy pożarowej, tym mniejszy zakres zniszczeń i tym krótszy czas potrzebny na przywrócenie obiektu do użytkowania.

Zabezpieczenia ppoż. mają też znaczenie dla samego przebiegu akcji ratowniczej. Przemyślane i odpowiednio ulokowane drogi pożarowe, zaopatrzenie wodne oraz oddzielenia przeciwpożarowe ułatwiają strażakom dotarcie do źródła pożaru i prowadzenie działań gaśniczych w bezpiecznych warunkach. Nie bez znaczenia pozostaje również aspekt formalny – brak wymaganych zabezpieczeń przeciwpożarowych może skutkować odmową dopuszczenia budynku do użytkowania, a w trakcie eksploatacji karami finansowymi, nakazem wstrzymania działalności, a w skrajnych przypadkach odpowiedzialnością karną osób odpowiedzialnych za obiekt. Warto dodać, że wiele towarzystw ubezpieczeniowych uzależnia wysokość składki, a niekiedy samą możliwość ubezpieczenia obiektu, od zastosowanych w nim systemów i zabezpieczeń przeciwpożarowych – dobrze zaprojektowana ochrona ppoż. to więc także realna korzyść ekonomiczna dla inwestora.

Kto odpowiada za zabezpieczenia przeciwpożarowe w budynku?

Zgodnie z art. 4 ustawy o ochronie przeciwpożarowej obowiązek zapewnienia ochrony przeciwpożarowej budynku spoczywa na jego właścicielu, a jeśli zawarto stosowną umowę, na zarządcy lub faktycznym użytkowniku obiektu. Do najważniejszych obowiązków należą: przestrzeganie przeciwpożarowych wymagań techniczno-budowlanych, instalacyjnych i technologicznych; wyposażenie budynku w wymagane urządzenia przeciwpożarowe i gaśnice; zapewnienie ich konserwacji i napraw gwarantujących sprawne działanie; zapewnienie osobom przebywającym w budynku możliwości bezpiecznej ewakuacji; przygotowanie obiektu do prowadzenia akcji ratowniczej oraz zapoznanie pracowników z zasadami postępowania na wypadek pożaru.

Oznacza to konieczność regularnych przeglądów technicznych urządzeń przeciwpożarowych i gaśnic, zgodnie z przepisami wykonawczymi nie rzadziej niż raz w roku, a w przypadku węży hydrantów wewnętrznych dodatkowo co 5 lat wykonanie próby ciśnieniowej. Dla wielu obiektów wymagane jest też opracowanie instrukcji bezpieczeństwa pożarowego, określającej m.in. warunki ochrony przeciwpożarowej obiektu, sposoby postępowania na wypadek pożaru oraz zasady przeprowadzania praktycznego sprawdzenia organizacji i warunków ewakuacji.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie klasy odporności ogniowej mają drzwi i bramy przeciwpożarowe?

Najczęściej spotykane klasy to EI30, EI60, EI90 i EI120 (określające czas szczelności i izolacyjności ogniowej w minutach) oraz E i EW dla zamknięć ocenianych pod kątem wyłącznie szczelności ogniowej lub szczelności i ograniczonej izolacyjności. Klasę dobiera się w zależności od wymaganej klasy odporności pożarowej budynku i funkcji, jaką pełni dana przegroda.

Kto odpowiada za przeglądy systemów ppoż. w budynku?

Zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej odpowiedzialność ponosi właściciel budynku, a jeśli zawarto odpowiednią umowę – zarządca lub faktyczny użytkownik obiektu. To on musi zadbać o regularne przeglądy techniczne i konserwację urządzeń przeciwpożarowych.

Jak często trzeba przeglądać gaśnice, hydranty i inne urządzenia ppoż.?

Co do zasady przeglądy techniczne i czynności konserwacyjne urządzeń przeciwpożarowych oraz gaśnic wykonuje się nie rzadziej niż raz w roku, zgodnie z wytycznymi producenta. Węże hydrantów wewnętrznych dodatkowo co 5 lat poddaje się próbie ciśnieniowej.

Czy każdy budynek musi mieć system sygnalizacji pożaru (SSP)?

Nie – obowiązek instalacji SSP zależy od przeznaczenia, wielkości i kategorii zagrożenia ludzi w danym obiekcie. Wymóg ten dotyczy przede wszystkim dużych obiektów użyteczności publicznej, budynków wysokich i wysokościowych oraz części zakładów przemysłowych; szczegółowe wytyczne określają przepisy techniczno-budowlane i przepisy dotyczące ochrony przeciwpożarowej.

Co grozi za brak wymaganych zabezpieczeń przeciwpożarowych?

Konsekwencje mogą obejmować odmowę dopuszczenia budynku do użytkowania, kary finansowe, nakaz wstrzymania działalności obiektu, a w przypadku poważnych naruszeń – odpowiedzialność karną osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo pożarowe budynku.